اختفا چیست؟

اختفا زمانی رخ می دهد که از دید رصدگر، جرم آسمانی با اندازه ظاهری بزرگتر از مقابل جرم با اندازه ظاهری کوچک‌تر عبور کند و آن را برای لحظاتی از دید ناظر پنهان کند. در اختفای ماه و زهره که در چهارشنبه 18 فروردین ماه امسال نظاره گر آن هستیم نیز ماه با اندازه ظاهری بزرگ‌تر نسبت به سیاره زهره، برای دقایقی از مقابل سیاره زهره عبور می کند و آن را از دید زمینیان مخفی می‌کند.

چطور اختفا را رصد کنیم؟

اگر چشمان تیزبینی داشته باشید می‌توانید هلال ماه و سیاره زهره را دقایقی قبل از طلوع خوشید و همزمان با طلوع در آسمان مشاهده کنید؛ اما برای انجام رصدی دقیق و ارزشمند این کافی نیست. با توجه به اینکه اختفا در روز اتفاق می‌افتد (حدود ساعت 12:40 به وقت تهران) برای تعیین زمان دقیق شروع و پایان اختفا نیاز به استفاده از یک ابزار رصدی است.
مهم‌ترین کاری که در رصد اختفا پس از رویت جرم رصد شونده انجام می‌شود، زمان‌سنجی آن است. زمان ثبت‌شده باید بر اساس ساعت جهانی باشد. در زمان‌سنجی اختفا، تنها اندازه‌گیری مدت‌زمان اختفای دو جرم موردنظر نیست؛ بلکه ثبت دقیق زمان شروع اختفا و پایان آن مورد نظر است.

چون قطر ظاهری سیاره زهره بیشتر از اندازه زاویه‌ای ظاهری ستارگان است (که معمولا به صورت نقطه‌ای از پشت چشمی دیده می‌شوند) مخفی شدن زهره در پشت قرص ماه بصورت لحظه‌ای اتفاق نمی‌افتد. یعنی همانند گذر زهره از مقابل خورشید چهار برخورد (یا لحظه تماس) برای این اختفا پیش‌بینی می‌شود. ولی برخلاف گذر که قرص سیاره زهره پس از برخورد دوم قابل مشاهده است، در اختفا پس از برخورد دوم، خود سیاره به علت مخفی شدن در پشت قرص ماه از دید ناظر زمینی قابل مشاهده نیست. این وضع تا برخورد سوم و پدیدار شدن مجدد زهره از سوی دیگر ماه ادامه دارد.

زمان سنجی اختفا

مهم‌ترین فعالیت رصدگران که به دنبال کار علمی در رصد این اختفا هستند، زمانسنجی چهار برخورد این اختفا است که با زمانسجی دقیق آن می‌توان قطر سیاره زهره و با زمانسنجی طول مدت اختفا در مکان هایی که اختفا از استوای ماه اتفاق می‌افتد قطر استوای ماه را بدست آورد، همچنین در شهرهایی از ایران این فرصت وجود دارد که این اختفا بصورت خراشان و در لبه قرص ماه به صورت پدیداری و ناپیدایی پی در پی قرص زهره در پستی‌ها و بلندی‌های لبه ماه دیده شود. در رصد اختفای خراشان - علاوه بر زیبایی‌هایی که دارد - می‌توان با زمانسنجی دقیق، موقعیت عوارض لبه‌ای ماه را نیز محاسبه و ترسیم کرد.
با توجه به متمایل بودن مدار ماه نسبت به محور زمین و حرکت کشیده‌ی مدار ماه به دور زمین که باعث می‌شود حرکت ظاهری ماه در طول دایره‌البروج در طی سال ثابت نباشد، همانطور که گفته شد اختفای بعدی ماه و زهره حدود هفت سال دیگر اتفاق خواهد افتاد. در طول این هفت سال تمام سیاره‌های منظومه خورشیدی با ماه اختفا خواهند داشت.